MEMORIA LIBERTARIA NA GALIZA

O 23 de outubro de 1939, poucos días despois dos asasinatos de Domingo Rodríguez e Amalia López en Soulecín, un grupo de lexionarios ao mando do tenente Peñamaría de Llano chega ao pequeno pobo de O Val no concello ourensán de Rubiá, moi preto de O Barco de Valdeorras.

Os militares andaban na procura do “fuxido” Jesús Quiroga Arias “Chucho”, nado en Xagoaza (O Barco) no ano 1915 e que se tiña “botado ao monte” logo da sublevación militar fascista de 1936.

Según unha requisitoria publicada en 1945 no Boletín Oficial de la Provincia de León, podemos facer una imaxe de Jesús: “Quiroga Arias, Jesús, El Chucho, natural de Jaguaza (Orense), desconociéndose las demás señas, de unos 30 años de edad, alto, moreno, usaba una cazadora de cuero con pedazos de paño, pantalón kaki y boina negra, sin domicilio por encontrarse huído“.

Semella que Jesús non tiña unha fonda adscrición política. Ao principio incorpórase a un grupo de fuxidos con Gervasio Cereijo “Trenzas” e Mario Rodríguez Losada “Pinche”, pero logo continúa no monte pola súa banda.

Jesús mantiña unha relación sentimental con Felicitas Fernández Cadórniga, natural do Val e nada en 1915, que vivía nesa mesma localidade, nunha casa preto do río, xunto á súa nai Concepción (ou Ascensión, según outras fontes), de 60 anos; a súa irmá Remedios, de 30 anos; e a súa sobriña pequena, Milagros, filla de Remedios. Esta familia era coñecida polo alcume de “As Xobas”.

Pola súa relación con Felicitas, Jesus refuxiouse na vivenda das “Xobas” no Val, pero foi denunciado por un veciño. Aínda que conseguiu romper o cerco militar na súa procura e fuxir de novo ao monte, a represión acabaría cebándose coa familia da súa parella.

Outras fontes afirman que Remedios mantiña tamén unha relación con outro fuxido, Gerardo Núñez Rodríguez “O Perdiguero”, natural tamén de O Val. A familia de Gerardo tamén foi represaliada, sendo asasinados os seus tres irmáns: José, de 30 anos; Francisco, de 28 anos; e Ramón, de 25 anos. Todos eles foron executados dun tiro na cabeza no lugar de O Regueiral. Gerardo acabaría unindo á guerrilla pero foi capturado xunto a Rogelio Rodríguez López [fillo de Domingo e Amalia, ver Martires de Valdeorras (I)] e fusilado en Ourense en 1941.

Aquel 23 de outubro, Felicitas subira a Xagoaza a recoller castañas nuns soutos de castiñeiras da familia de Jesús, xunto ás irmás do fuxido. Cando chegou a Lexión, prenderon a Concepción e Remedios, que foron levadas xunto a unha grande cerdeira na parte alta do pobo. Alí foron aforcadas dunhas sogas colgadas das súas polas, mentres o resto do pobo era obrigado a mirar, incluída a filla pequena de Remedios, Milagros.

Varios veciños foron obrigados a levar os cadáveres ata o cemiterio de Rubiá, a máis de 3 kilómetros do Val, onde pola tarde foron soterradas polos propios veciños. Cando os corpos foron descargados, Concepción seguía aínda con vida. Tratou de colocar a falda da súa filla asasinada, que un refacho de vento abrira, e alí mesmo foi rematada dun tiro na cabeza.

Alertada do que tiña sucedido coa sua familia en O Val, Felicitas escapa tamén ao monte xunto a Jesús, onde permaneceu ata que, cun embarazo moi avanzado, entrégase á garda civil e ingresa en prisión, onde nacerá en 1941 a súa filla Lola.

Logo de sair da cadea, Felicitas regresa coa súa filla ao Val, uníndoselles tamén Jesús, quen permanecerá oculto na vivenda familiar ata o ano 1952 no que por mor dunha delación foi morto nun tiroteo coa garda civil.

Referencias:

• “Mulleres na guerrilla antifranquista galega” – Aurora Marco, en Laiovento, 2011.
• “Contra o silencio” – Aurora Marco, en “Letras nómades – Experiencias de la movilidad femenina en la literatura gallega” de Ana Acuña (ed.), en Frank & Time, 2014.
• “As Mulleres do Monte: Lembranzas e pantasmas dun neno da posguerra” – Jose Antonio Gurriarán, en Editorial Galaxia, 2015.
• “O Barco e Terra de Valdeorras durante o franquismo (1931-1977)” – Félix García Yáñez, en Edicións A Nosa Terra, 2005.
• “El monte o la muerte. Manuel Girón y la primera guerrilla antifranquista de la posguerra” – Santiago Macías, en EOLAS, 2020.
• “Las fosas de Franco: Los republicanos que el dictador dejó en las cunetas” – Emilio Silva y Santiago Macías, en Ed. Temas de Hoy, 2003.
• “Todos los rostros” – Espazo web: http://todoslosrostros.blogspot.com/
• “A memoria histórica de Valdeorras: Sergio Peñamaría de Llano” – Emilio Vega, en Nós Diario, 2019
• “Non esquecer a historia. Sergio Peñamaria de Llano (I)” – Emilio Vega, en Nós Diario, e La Voz de Galicia, 2021
• “Non esquecer a historia. Sergio Peñamaria de Llano (e II)” – Emilio Vega, en Nós Diario, 2021
• “Sergio Peñamaría, de represor en Valdeorras a alcalde da Coruña” – Manuel Monge, en Nós Diario, 2020
• “Sergio Peñamaría del Llano e a banalidade do mal” – Emilio Vega, en Nós Diario, 2020
• “Esquecemento histórico do PSOE da Coruña” – Emilio Vega, en Nós Diario, 2021
• “O alcalde Peñamaría de Llano lideraba a represión no Barco” – H. Pena, en Nós Diario, 2019
• PSOE e PP rexeitan unha moción para retirar honras a Peñamaría de Llano – Nós Diario, 5 de novembro de 2021.